Natuurlijk is het verstandig met de binnenafwerking van een vochtige muur te wachten tot het vochtprobleem opgelost is en de muur goed is uitgedroogd. Maar dit is vaak onmogelijk, omdat men de ruimte meteen totaal opknappen en weer gebruiken wil, of omdat het vochtprobleem niet compleet te verhelpen is. Men dient zich wel te realiseren dat de binnenafwerking van een vochtige muur steeds problematisch is, of het nu om verf, behang of een andere wandafwerking gaat. Zolang de muur vochtig blijft, houdt men de problemen: verf bladert weer af, behang laat los, en vaak is er bij onvoldoende luchtverversing toch weer sprake van schimmelvorming en een muffe geur. En voor salpetermuren geldt dat men (als het niet al te erg is) kan volstaan met het zo nu en dan wegborstelen van de witte aangroeisels op de pleisterlaag, of die eventueel behandelen met een sterk verdunde zwavelzuur (acide sulfurique) en daarna overvloedig naspoelen met schoon water. En wanneer het zeer hardnekkig is, zit er niets anders op dan het advies opvolgen van een Franse firma die gespecialiseerd is in dit soort problèmes d’humidité: les enduits qui présentent du salpètre doivent être entièrement éliminés car ils sont définitivement contaminés. En wanneer is de muur droog, na het aanbrengen van bijvoorbeeld zo'n chemische traitement par injection? En na hoeveel tijd kun je er een nieuwe pleisterlaag op aanbrengen? Een jaar of anderhalf geduld hebben zeggen deze specialisten.
Ook een leverancier van isolatiematerialen schrijft in zijn instructies: 'Ga bij een voorzetwand voor een buitenmuur vooraf na of de muur droog is. Is dit niet het geval, behandel de muur dan aan de buitenzijde met een waterafstotende maar wel dampdoorlatende coating om vochtdoorslag te voorkomen. Let op: als de buitenzijde van de muur sterk dampremmend is (geglazuurde bakstenen, dampremmende verf) kun je niet aan de binnenkant isoleren. Raadpleeg in beide gevallen voor de zekerheid een deskundige.' Bron: ISOVER, 'Zelf isoleren, een koud kunstje', Capelle a/d IJssel, 2002.
ISOVER heeft het alleen over het verhelpen van vochtdoorslag. Erger is het bij optrekkend vocht; dit is in het algemeen niet met eenvoudige middelen te verhelpen.
Maar wat is bij een vochtige muur wel mogelijk? Men dient met twee dingen rekening te houden:
alles wat aan de binnenkant van een vochtige muur aangebracht wordt is niet voor de eeuwigheid als een binnenafwerking de uitwaseming van de muur aan deze kant belemmert, moet de muur meer vocht aan de buitenkant of hogerop kwijt.
Als dit niet gebeurt, treedt vochtophoping in muur en/of isolatie op.
En sowieso: bij alle maatregelen die men voor isolatie en vochtbestrijding neemt, dient men zich steeds voor ogen te houden dat het verhelpen van de oorzaak van vocht altijd het streven moet blijven.
1. Kalk, gips en witsel
Ik zou een vochtige muur alleen met kalk- of gipsspecie en witsel behandelen, omdat dit sterk vochtdoorlatend ('ademend') is. Witsel is in de populaire bouwmarkten haast niet meer te koop, maar de vakhandel biedt het nog steeds aan als 'veegvaste muur- en plafondverf'. Nog liever zou ik een lambrisering aanbrengen. Ik wil uitdrukkelijk waarschuwen voor vochtwerende verf die soms als wondermiddel aangeprezen wordt: erop smeren, behangen of verven, en alles is vergeten (?). Alles wat deze verf doet, is isoleren. Er wordt een vochtondoorlatende of ten minste een sterk vochtremmende laag aangebracht. Dat is OK zolang de muur zijn restvocht naar de andere kant kwijt kan. Maar als door de vochtwerende verf vocht in de muur opgesloten wordt dan heb je permanent een vochtige muur, terwijl juist uitdroging vereist is.
2. Lambrisering
Afbeelding 1: Klassieke ambachtelijk gemaakte lambriseringen, links met schrootjes, rechts met panelen 1 horizontale regels * 4 luchtspleet onder 2 beluchtingrozetten 5 afsluitprofiel boven met luchtspleet 3 ontluchtingsspleet * de regels 1 moeten tussenruimtes hebben, zie afb.1
Het belangrijkste bij een lambrisering op een vochtige muur is beluchting van de achterliggende ruimte en vochtwerende behandeling van de lambrisering. De beste beluchting zijn horizontale spleten aan onder- en bovenkant van de lambrisering Deze kunnen uit de plint uitgezaagd zijn zoals (4) in afbeelding 2, of het is bijvoorbeeld mogelijk bij een systeem met raamwerk en panelen alleen de tussenprofielen de vloer te laten raken en de platen iets hoger te laten beginnen. De luchtafvoer boven kan uit spleten in de horizontale afdekplank bestaan (3 in afbeelding 2) of kan bij een passend gekozen ontwerp door de uitstekende afdekplank aan het zicht onttrokken zijn (5 in afbeelding 2). De beluchtingsopeningen kunnen ook bewust als stylingelement in de panelen opgenomen zijn. Men kan bijvoorbeeld aan ingezaagde ornamenten of metalen luchtrozetjes denken (2 in afbeelding 2). Deze afbeelding is overigens afkomstig uit een boek van Berlage van rond 1910!
Ook de ambachtelijk gemaakte lambrisering van afbeelding 3 had goed van luchtopeningen kunnen worden voorzien (afbeelding 4): Aan de onderkant alleen de staanders de vloer laten raken, en de bovenafsluiting met een spleet plaatsen. Alle combinaties van openingen boven en onder zijn mogelijk, als men maar één ding in gedachten houdt: De lucht moet langs de hele achterkant van de lambrisering kunnen strijken.
Bij het in elkaar zetten van een lambrisering moet men rekening houden met krimp en uitzetten, de panelen zoals in afbeelding 2 rechts moeten daarom ruim in de profielen zitten, en schrootjes dienen losjes (met iets ruimte tussen messing en groef) gespijkerd te worden. Het materiaal (hout, multiplex, beter geen spaanplaat of MDF) moet aan beide kanten met even veel verflagen afgewerkt worden, anders trekt het krom.
Belangrijk om te onthouden: lambrisering is geen isolatie maar een ornamentele wandbekleding met erg beperkte isolatiewaarde.
Wie op een vochtige buitenmuur isolatie aan wil brengen moet beslist voor vochtbestendige materialen kiezen, dus geen gipsplaten met een dikke polystyreen(piep)schuimlaag (beperkt vochtbestendig!). Beter is het geëxtrudeerd polystyreen met losse gipsplaat te gebruiken. Men moet ook op voldoende ventilatie achter deze platen letten, het liefst met luchtspleten aan onder- en bovenkant. Maar ik zou aan dit soort bekleding niet beginnen omdat ik bang ben voor schimmel erachter en omdat ik liever voor duurzame oplossingen kies. Wie weet hoe het over vijf of jaar achter een vochtig geworden isolatie uitziet?
Hier nog twee details van een ambachtelijk gemaakte lambrisering. Let op de luchtspleten (blauwe pijlen). En u ziet het: achter lambriseringen kan men prima elektrische leidingen leggen, en men kan stopcontacten en schakelaars erin plaatsen.
Een gemetselde voorzetwand hoort ook bij de mogelijkheden. Men kan een muur uit licht materiaal
(gasbeton, dunne holle bakstenen) als 'huis in huis' metselen. Binnen- en buitenmuur vormen dan samen een soort spouwmuur. Deze lichte binnenmuur is gemakkelijk tegen grond of fundament te isoleren (slab van lood, of een plastic profiel, of dakleer) zodat ten minste het binnenblad van de buitenmuur vochtvrij is. Openingen aan onder- en bovenkant zorgen voor luchtcirculatie. Maar deze 'schoenendoos-oplossing' is een kwestie van smaak en geld resp. daadkracht; ook de beschikbare binnenruimte wordt hierdoor kleiner.